- Chưa bao giờ vấn đề vệ sinh an toàn thực phẩm (VSATTP) lại đáng lo ngại như hiện nay. Người dân lo lắng không biết mua gì, ăn gì và mua ở đâu, nhất là trong dịp Tết Nguyên đán, với thói quen tiêu thụ những thực phẩm chế biến sẵn. VietNamNet đã phỏng vấn Tiến sĩ Trần Đáng, Cục trưởng Cục Vệ sinh an toàn thực phẩm về vấn đề này.

- Trước tình trạng VSATTP hiện nay, là cơ quan chức năng chịu trách nhiệm về lĩnh vực này, ông đánh giá như thế nào ?

- TS Trần Đáng: Thực phẩm là một vấn đề lâu dài bức xúc và liên quan đến nhiều ngành, nên chúng ta đang phải đối mặt với thực trạng hết sức nóng bỏng. Thứ nhất là ô nhiễm hóa chất thực phẩm rất cao, đặc biệt là nông sản thực phẩm, như là rau quả thịt cá, thủy sản… Dư lượng về hóa chất bảo vệ thực vật, dư lượng về kim loại nặng, dư lượng về phooc môn, dư lượng về kháng sinh làm cho người dân lo lắng không biết mua cái gì, ăn cái gì và mua ở đâu, sử dụng ra sao…

Thứ 2 là vấn đề thực phẩm nhập lậu hay nhập về chưa được kiểm soát, từ vật tư nông nghiệp cho đến thực phẩm độc hại. Thứ 3 là thực phẩm ở nước ta 2/3 là nuôi trồng không công nghiệp, các lò giết mổ nhỏ lẻ, chế biến thủ công. Nhận thức chung của người dân tuy đã được nâng cao, nhưng do dân ta phải trải qua các thời kỳ khó khăn gian khổ nên nhận thức về thực phẩm còn nhiều hạn chế. Có thể nói trong vài năm qua chúng ta đã đạt được một số thành tựu nhất định từ khi được Nhà nước đầu tư chương trình mục tiêu an toàn thực phẩm. Việc đầu tiên là đã hình thành được hành lang pháp lý về kiểm soát được thực phẩm từ trang trại đến bàn ăn.

Quốc hội đã có pháp lệnh, Chính phủ đã có Nghị định, các liên bộ đã có thông tư, các bộ ngành đã có quy định tiêu chuẩn. Về cơ bản chúng ta đã hình thành một hành lang pháp lý tương đối đầy đủ để kiểm soát được thực phẩm từ trang trại đến bàn ăn. Nhận thức của người dân và người sản xuất, người lãnh đạo, người kinh doanh cũng đã được nâng lên. Số vụ ngộ độc năm 2006 đã giảm được 60% so với năm 2001.

- Về dịch lở mồm long móng (LMLM) trong thời gian gần đây, Cục có những biện pháp kiểm soát thực phẩm trên thị trường như thế nào?

- TS Trần Đáng: Vấn đề LMLM thuộc diện quản lý về ngành thú y, nhưng liên quan đến sức khỏe nên chúng tôi đều phối hợp. Hiện nay do xu thế hội nhập thế giới, thực phẩm một nước trong vòng 24h có thể đi toàn thế giới. Nguyên Tổng thống Mỹ Bill Clinton đã nói: “Ngồi ở New York có thể uống cà phê Buôn Ma Thuột, ngâm một câu Kiều và ăn mướp đắng của Việt Nam”.

Ngược lại, thế giới cũng có thể đem lại cho chúng ta tất cả các nguy cơ, ví dụ như bệnh bò điên mà vốn ở nước ta không có... Cho nên không chỉ có bệnh LMLM mà chúng ta còn đang chứa đựng rất nhiều nguy cơ. Trước tình hình đó, Chính phủ ngày càng quan tâm chỉ đạo hơn, đặc biệt nhân dịp Tết. Cục ATVSTP với cương vị tham mưu cho lãnh đạo Bộ Y tế để đề ra những biện pháp ATTP trong dịp Tết. Trong 3 tháng trước Tết, chúng tôi đã ban hành những hướng dẫn chỉ đạo trên toàn quốc tăng cường kiểm tra các cơ sở rậm rịch chuẩn bị hàng hóa cho Tết. Những cơ sở đó phải đảm bảo đầy đủ các yêu cầu của pháp luật về cơ sở, thiết bị và con người.

Đây là những điều kiện bắt buộc phải kiểm tra nếu không đảm bảo thì phải đóng cửa. Trong đợt kiểm tra vừa qua đã phải đình chỉ hơn 200 cơ sở sản xuất thực phẩm cho Tết trong cả nước. Điểm thứ hai, 2 tháng trước Tết tăng cường kiểm tra các cơ sở nhập khẩu đặc biệt là đường biên hoặc các thực phẩm có bao đóng gói sẵn, ví dụ như rượu bia hay một số hàng bánh kẹo...

Một tháng trước Tết phải tăng cường kiểm tra ráo riết lưu thông trên thị trường, đặc biệt là các loại thực phẩm chế biến sử dụng trong vòng một hai tháng, những hàng tươi sống (như gà, vịt thịt). Chúng ta biết gần đây có một số gà lậu bên kia biên giới nhập vào VN rồi các gói gia vị lẩu làm canh như lẩu gà, canh gà hoặc làm lẩu thập cẩm. Chỉ cần sử dụng các gói đó cộng với một con gà là thành một nồi lẩu rất ngon. Vì nhập lậu những sản phẩm không công bố tiêu chuẩn, không làm nhãn mác cũng là hành vi phi pháp cần nghiêm cấm. Chúng tôi cũng chỉ đạo cho Hà Nội là kiểm tra các cơ sở đó phát hiện hàng buôn bán không rõ nguồn gốc cần phải tịch thu và đem xử lý.

Trong hai ngày 3 - 4/2/2007 chúng tôi đã có hai đoàn liên ngành, một đoàn đi Lạng Sơn, Cao Bằng, một đoàn đi Lào Cai, là những cửa khẩu trọng yếu đưa những sản phẩm đó vào VN. Ngoài ra phải tăng cường việc tuyên truyền giáo dục để nâng cao nhận thức cho những người sản xuất kinh doanh, bên cạnh việc chấp hành các quy định của pháp luật còn phải nêu cao lương tâm của mình. Đó là một số biện pháp chính mà chúng ta tăng cường để đảm bảo cho Tết an toàn.

- Vào dịp Tết, người dân Việt Nam có thói quen tiêu dùng những thực phẩm chế biến sẵn như giò chả, lạp xường, xúc xích... trong khi nguy cơ mất VSATTP ở những sản phẩm này khá cao. Ông có khuyến cáo gì không?

- TS Trần Đáng: Thực phẩm ăn sẵn hiện nay ví dụ như giò chả, bánh chưng và một số thứ khác cũng chứa đựng nhiều nguy cơ tiềm ẩn. Nguy cơ đầu tiên là do người sản xuất thủ công nhỏ lẻ chưa đảm bảo được các tiêu chuẩn an toàn VSTP. Điểm thứ 2 là vì muốn bảo quản lâu nên người ta sử dụng một số chất bảo quản như hàn the, phooc môn… Chúng tôi khuyến cáo người tiêu dùng dựa vào các tiêu chí để kiểm soát các sản phẩm an toàn.

Điều trước hết cần chú ý là: ngoài sản phẩm ra, chúng ta kiểm tra xem cơ sở đó có được cấp các chứng nhận an toàn về VSATTP đã đủ điều kiện hay chưa. Không nên mua sản phẩm của các cơ sở không có nhãn mác hoặc địa chỉ sản xuất. Thứ 2, phải biết quan sát sản phẩm đó có đảm bảo được các tiêu chuẩn hay không có nhãn mác hay không, có hạn sử dụng hay không, có công bố tiêu chuẩn hay không.

Những sản phẩm sử dụng trong vòng 24h, tuy luật pháp không quy định phải công bố tiêu chuẩn, nhưng phải có nguồn gốc và bao nhãn chứng minh đây là sản phẩm an toàn. Thứ 3, người tiêu dùng phải trang bị cho mình những kiến thức thông thái từ nhìn bình thường đến cảm quan. Phải nhìn xem sản phẩm đó có hình dáng ra sao, nhãn mác ra sao, màu sắc bao bì hoặc có mùi đặc biệt gì không. Ví dụ như thực phẩm tươi sống gà vịt hay giò chả, người ta có thể sờ vào là biết. Nếu sản phẩm có những dấu hiệu nghi ngờ thì phải lấy mẫu đi kiểm tra.

- Thưa ông, đó là tình trạng với những thực phẩm không rõ nguồn gốc. Đối với các thực phẩm có thương hiệu đàng hoàng được chứng minh là thực phẩm sạch thì được khuyến khích như thế nào?

- TS Trần Đáng: Đối với những thực phẩm sạch đảm bảo an toàn, chất lượng ngon thì phải khuyến khích sản xuất. Ở nước ta hiện nay đang có xu thế kiểm soát thực phẩm ngay từ đầu nguồn. Nếu muốn sản xuất giò thì phải quan tâm người ta nuôi lợn ở đâu, trang trại đó không dùng thuốc tăng trọng, chăn nuôi lợn truyền thống, thức ăn đạt đủ quy định, hoặc tiêm thuốc phòng dịch, phòng bệnh. Kế đó là cho đến cơ sở giết mổ phải đảm bảo an toàn. Cuối cùng là chế biến không có phụ gia độc hại. Xu thế hiện nay là người ta khuyến khích một mô hình liên hoàn giữa người trồng trọt chăn nuôi đến cơ sở chế biến và đại lý phân phối sản phẩm.

- Như vậy tiêu chuẩn như thể nào để được gọi là một thực phẩm sạch?

- TS Trần Đáng: Thực phẩm sạch là không chứa các tác nhân gây bệnh, ví dụ các tác nhân hoá chất không vượt ngưỡng cho phép, không có tác nhân vi sinh vật như vi khuẩn, virus, kí sinh trùng và độc tố của nó, cũng như không có các mối nghi vật lý, ví dụ như các hạt sạn. Thực phẩm sạch phải có cảm quan với người tiêu dùng như: ăn phải ngon, phải giòn. Thực phẩm cần mang lại chất dinh dưỡng, năng lượng và cảm quan đẹp. Vừa qua, chúng tôi đã đến kiểm tra cơ sở sản xuất của Đức Việt. Người ta phải kiểm soát được lợn từ trại chăn nuôi và có hợp đồng với cơ sở chăn nuôi lợn. Người ta nhốt lợn từ 6 đến 24h mới mang ra giết mổ trên dây chuyền giết mổ tập trung công nghiệp, không có chuyện chân đất, không đồng phục, không khẩu trang, không găng tay. Như thế mới được công nhận là đảm bảo VSATTP.

 - Sắp tới là dịp Tết Nguyên đán, ông có lời khuyên gì để giúp người tiêu dùng lựa chọn thực phẩm Tết cho gia đình mình?

 - TS Trần Đáng: Không phải chỉ có trong dịp Tết mà ngay cả trong những ngày thường chúng ta cũng đều phải ăn, mỗi ngày ít nhất 3 lần ăn. Vì vậy trong khi thị trường thực phẩm VN chưa kiểm soát được thì người tiêu dùng luôn luôn phải phấn đấu trở thành người tiêu dùng thông thái với những tiêu chí sau: Trước hết là phải biết chọn mua thực phẩm an toàn, ví dụ hình thành thói quen, kiến thức, kỹ năng để biết thế nào là sản phẩm an toàn, bằng cách xem nhãn mác, bằng cách cảm quan, và bằng cách sờ, nắn, kiểm tra thông tin ghi trên nhãn mác. Điều thứ hai, người tiêu dùng thông thái còn phải biết sử dụng dịch vụ thực phẩm an toàn. Chỉ nên vào các quán ăn, các cửa hàng ăn mà các cơ quan có thẩm quyền đã cấp giấy phép đủ điều kiện vệ sinh an toàn thực phẩm. Nếu không có thì đừng có ăn. Điểm thứ 3, người tiêu dùng thông thái là phải biết chế biến thực phẩm an toàn, đặc biệt tại hộ gia đình thì phải biết thực hành 10 nguyên tắc vàng chế biến thực phẩm an toàn như tổ chức y tế thế giới đã khuyến cáo. Điểm thứ 4, người tiêu dùng thông thái là phải có thái độ, có trách nhiệm trong việc sử dụng thực phẩm an toàn. Ví dụ mình khuyến khích những cơ sở tốt, sản phẩm tốt nhưng phải biết đấu tranh phấn đấu phê bình phát hiện, tố cáo, ngăn chặn và ai cũng như thế thì mới tạo ra được một xã hội hoá cao độ, cùng nhau góp sức để đảm bảo thực phẩm an toàn. Như vậy, tiêu chí thứ 4 người tiêu dùng thông thái là người phải có lương tâm, có trách nhiệm, vừa đấu tranh phê bình nhưng phải báo cáo để chúng ta cùng góp sức tạo ra một thị trường thực phẩm an toàn.

- Xin cảm ơn ông!

H.Yến (thực hiện)